Apios Americana: Sabirla Beklenen Bir Yumru Bitkisi Hikayesi

Bilimsel Kimlik

Apios americana, Fabaceae (baklagiller) familyasindan, Kuzey Amerika'nin dogusuna ozgu, cok yillik, sarilici/tirmanici bir bitkidir. Yerli Amerikan halklari arasinda yuzyillardir taninan bu tur, Ingilizce'de 'groundnut' (yer fistigi) veya 'potato bean' (patates fasulyesi) gibi isimlerle anilir - her iki isim de toprak altinda dizi halinde olusan, patates gibi depolanabilen yumrularina atifta bulunur. Bitki, sarmasik gibi cevresindeki diger bitkilere, citlere veya desteklere tutunarak metrelerce yukselebilir. Tuysu (pinnat) bilesik yaprakli olup, yaz sonuna dogru kisa bir sap uzerinde kume halinde toplanmis, bordo-krem karisimi, oldukca gosterisli ve hafif menekse kokulu cicekler acar - fotografta gordugumuz puskul seklindeki cicek kumesi de tam olarak bu.

Permakultur Degeri

Apios americana, permakultur cevrelerinde ozellikle 'unutulmus cok yillik gida bitkileri' basligi altinda sikca anilan bir tur. Sebebi basit: bir kere dikildiginde yillarca ayni yerde kalip, her yil toprak altinda yeni yumrular uretebiliyor - yani her sezon yeniden tohum ekmeye, topragi surmeye gerek kalmiyor. Baklagiller ailesinden olmasi da onu ayrica degerli kiliyor; kokleri uzerinde azot baglayici bakterilerle simbiyotik iliski kurarak topragi dogal yolla besleyebiliyor. Sarilici buyume aliskanligi sayesinde dikey alani (cit, kafes, baska bir agacin govdesi) degerlendirerek, permakulturun 'yigin islevi' ilkesine (her elemanin birden fazla is gormesi) guzel bir ornek olusturuyor: hem gida uretiyor, hem topragi besliyor, hem de dikey bir yesil perde olusturuyor.

Sifali/Yenilebilir Ozellikler

Bitkinin asil degeri toprak altindaki yumrularinda. Bu yumrular, tatli patatese benzer bir dokuya ve nisastali, biraz findiga yakin bir tada sahip olup kaynatilarak, kizartilarak veya firinlanarak tuketilebiliyor. En dikkat cekici tarafi ise protein icerigi: cogu kok/yumru sebzesinin aksine Apios americana yumrulari oldukca yuksek oranda protein bariniyor - bu da onu sadece bir karbonhidrat kaynagi olmaktan cikarip, tarihte yerli Amerikan topluluklarinin onemli bir besin kaynagi haline getirmis. Cig haliyle tuketilmesi onerilmiyor, pisirilerek yenmesi gerekiyor.

Nasil Yetistirilir

Apios americana, gunesli ya da yari golgeli konumlarda, nemli ama iyi drene olan topraklarda iyi gelisiyor. Sarilici yapisi nedeniyle mutlaka bir destek (cit, kafes, tel orgu) istiyor; destek olmadan diger bitkilerin uzerine sarilarak da buyuyebiliyor ama bu diger bitkiler icin rekabet olusturabilir. Yumrulari ilkbaharda dikiliyor ve ilk yil genellikle sadece yaprak ve govde gelisimi goruluyor - yumru uretimi ve ciceklenme, kok sistemi olgunlastikca 2-3. yildan sonra artiyor. Hasat icin sabir gerekiyor: yumrularin toplanabilecek buyuklüge gelmesi birkac sezon surebiliyor, bu da bitkiyi 'acil degil, uzun vadeli' bir permakultur yatirimi yapiyor.

Bahceden Gozlem

Bu bitkiyi yillar once, Kuzey Amerika'nin dogusundan getirttigimde aklimda hep ayni hikaye vardi: yerli halklarin yuzyillardir topraktan cikarip yedigi, unutulmaya yuz tutmus bir yumru bitkisi bahcemizde de bir gun yumrusunu verecekti. Ilk yillarda bitki sadece yaprak acti, sarmasik gibi yanindaki citlere tutunup buyudu, ama ne cicek ne de belirgin bir yumru gorduk. Bu tarz cok yillik bitkilerde sabir gercekten bir zorunluluk - her sezon 'bu yil olur mu' diye meraklana bekledik. Nihayet bu yaz, ilk kez ciceklerini gorduk ve itiraf etmeliyim ki fotograftaki bu bordo-krem renkli puskul gibi cicek kumesi bekledigimize degdi, gercekten cok guzeller. Yumrularini henuz yiyecek kadar cogaltamadik - bu is biraz daha zaman istiyor - ama cicekenmenin baslamis olmasi, bitkinin kok sisteminin altta sessizce guclendiginin bir isareti. Bahcede boyle sabir isteyen, hemen sonuc vermeyen ama uzun vadede guzel bir hikayesi olan bitkilerle calismak, permakulturun bize ogrettigi en onemli seylerden biri: her sey kendi zamaninda oluyor.